Nowelizacja ustawy o ochronie zabytków obowiązuje od 3 czerwca 2026 r. Poznaj najważniejsze zmiany dla inwestorów i branży budowlanej.

1. WPROWADZENIE

Z dniem 3 czerwca 2026 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 października 2025 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2025 r. poz. 1673, „Ustawa Nowelizująca”), będąca elementem rządowego pakietu deregulacyjnego. Nowelizacja modyfikuje przede wszystkim ustawę z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami („UOZ”), a w ślad za nią także ustawę z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane („PrBud”) oraz ustawę z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody („UOP”). Zmiany mają na celu uproszczenie i przyśpieszenie procedur administracyjnych w obszarze ochrony zabytków.

2. TRYB ZGŁOSZENIOWY ZAMIAST POZWOLENIA KONSERWATORSKIEGO – NOWY ART. 36AA UOZ

Najistotniejszą praktycznie zmianą jest wprowadzenie do UOZ instytucji zgłoszenia, umożliwiającej „milczące” załatwienie sprawy przez organ (w drodze braku sprzeciwu wobec zgłoszenia), znanej dotychczas z ustawy Prawo budowlane. Ta forma załatwienia sprawy, czyli zgłoszenie wojewódzkiemu konserwatorowi zabytków („WKZ”) zamiaru wykonania określonych działań dotyczących zabytków, będzie mieć obecnie zastosowanie, zamiast obowiązku uzyskania regularnego pozwolenia konserwatorskiego, do następujących działań inwestora: :

• wykonywanie robót budowlanych w otoczeniu zabytku, czyli terenie wokół lub przy zabytku wyznaczonym w decyzji o wpisie tego terenu do rejestru zabytków w celu ochrony wartości widokowych zabytku oraz jego ochrony przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych;
• trwałe przeniesienie zabytku ruchomego wpisanego do rejestru zabytków z naruszeniem ustalonego tradycją wystroju wnętrza w którym taki zabytek się znajduje;
• zmiana przeznaczenia zabytku lub sposobu korzystania z niego;
• umieszczenie na zabytku urządzeń technicznych, tablic lub urządzeń reklamowych oraz napisów;
• podejmowanie innych działań, które mogłyby prowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru (z wyjątkiem usuwania drzew i krzewów z nieruchomości niebędącej parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni wpisanej do rejestru zabytków).

Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które ma zostać wydane do 3 czerwca 2027 roku, określi szczegółowy tryb dokonywania zgłoszeń, wymagane w zgłoszeniu dane i informacje, w tym załączniku, a także wzory samych zgłoszeń. Do czasu wydania nowych przepisów mogą powstawać praktyczne wątpliwości co do stosowanych formularzy zgłoszeń i zakresu wymaganej do przedstawienia ze zgłoszeniem dokumentacji.

Po złożeniu zgłoszenia WKZ ma 60 dni na wniesienie od zgłoszenia sprzeciwu w drodze decyzji. Jest to więc termin ponad dwukrotnie dłuższy niż analogiczny termin na wniesienie sprzeciwu znany z Prawa budowlanego (21 dni). Odpowiada on w istocie regularnemu terminowi na wydania decyzji w sprawie szczególnie skomplikowanej (art. 35 k.p.a.), który z reguły ma zastosowanie dla wydania regularnego pozwolenia konserwatorskiego. Co więcej, jeżeli WKZ nałoży na zgłaszającego obowiązek uzupełnienia brakujących dokumentów lub informacji, termin ten ulega przerwaniu (a nie tylko zawieszeniu) i biegnie na nowo po ich dostarczeniu przez zgłaszającego. W razie niewniesienia przez organ sprzeciwu w powyższym terminie, zgłoszenie uznaje się za przyjęte przez organ bez zastrzeżeń, a inwestor może przystąpić do realizacji zgłoszonych działań (art. 36aa ust. 3 i 4 UOZ). W przypadku, gdy WKZ nie wniósł sprzeciwu, na wniosek zgłaszającego wydaje o tym zaświadczenie, które jest wymagane do załączenia do wniosku o pozwolenie na budowę lub zgłoszenia robót budowlanych.  WKZ może też z urzędu, przed upływem 60-dniowego terminu, wydać zaświadczenie o braku podstaw do wniesienia sprzeciwu, co wyłącza możliwość późniejszego wniesienia sprzeciwu i uprawnia inwestora do wcześniejszego rozpoczęcia zgłoszonych działań.

O ile decyzja w sprawie wydania pozwolenia konserwatorskiego jest podejmowana przez WKZ w ramach uznania administracyjnego, ograniczonego celem ustawy, materiałem dowodowym, wartościami zabytkowymi konkretnego obiektu lub obszaru, o tyle w przypadku zgłoszenia zostały uregulowane zarówno przypadki, w których organ konserwatorski jest obowiązany wnieść sprzeciw, jak również przypadki, w których organ też może (fakultatywnie) wnieść sprzeciw. Zatem, WKZ obligatoryjnie wnosi sprzeciw, jeżeli:

• zgłoszenie dotyczy działań objętych obowiązkiem uzyskania pozwolenia konserwatorskiego;
• zgłoszenie dotyczy działań już rozpoczętych lub wykonanych, gdyż nie jest to instytucja służąca do legalizacji działań już wykonanych nielegalnie;
• zgłoszone roboty budowlane naruszają ustalenia ochrony zabytków w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, decyzji o warunkach zabudowy lub decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego;
• zgłoszone działania są niezgodne z przepisami tzw. uchwały krajobrazowej (art. 37a ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym);
• zgłoszone działania naruszają warunki, zakazy lub ograniczenia określone w uchwale o utworzeniu parku kulturowego;
• zgłoszone działania spowodują: (a) uszczerbek dla wartości zabytku lub (b) uszkodzenie lub zniszczenie zabytku, lub (c) niewłaściwe korzystanie z zabytku;
• nałożył na zgłaszającego obowiązek uzupełnienia brakujących dokumentów lub informacji, a zgłaszający nie wykonał tego obowiązku w wyznaczonym mu terminie.

WKZ może wnieść sprzeciw i nałożyć w nim obowiązek uzyskania regularnego pozwolenia na prowadzenie zgłaszanych działań, jeżeli ich realizacja mogłaby spowodować: (1) uszczerbek dla wartości zabytku, lub (2) 2) uszkodzenie lub zniszczenie zabytku, lub (3) niewłaściwe korzystanie z zabytku, lub (4) zagrożenie dla zabytku kradzieżą, zaginięciem lub nielegalnym wywozem za granicę. Należy uznać, że przy ustalaniu czy spełnione są powyższe przesłanki fakultatywnego sprzeciwu, WKZ przysługuje uznanie administracyjne. W razie wniesienia sprzeciwu w powyższych przypadkach, na inwestora zostaje nałożony obowiązek uzyskania pozwolenia, a zatem w razie złożenia w tej sytuacji wniosku o wydanie pozwolenia, ta sama sprawa będzie rozstrzygnięta ponownie, być może z innym skutkiem, w postępowaniu o wydanie pozwolenia.

Inwestor ma prawo wyboru – zamiast zgłoszenia może wystąpić o regularne pozwolenie konserwatorskie, co może być o tyle korzystne, że pozwolenie daje silniejszą legitymację do wykonania określonych działań, a także jest trudniej wzruszalne przez organ.

Termin „ważności” zgłoszenia, od którego WKZ nie wniósł sprzeciwu, wynosi 2 lata od określonego w zgłoszeniu terminu rozpoczęcia działań, którego zgłoszenie dotyczyło, w razie nierozpoczęcia tych działań w powyższym terminie ich późniejsze rozpoczęcie będzie wymagać ponownego zgłoszenia.

Z perspektywy inwestora kluczowe znaczenie mają dwa instrumenty nadzoru wprowadzone równolegle z trybem zgłoszeniowym. Po pierwsze, art. 43 ust. 1a UOZ obliguje WKZ do wydania decyzji o wstrzymaniu działań prowadzonych bez wymaganego zgłoszenia, pomimo wniesionego sprzeciwu lub niezgodnie z dokonanym zgłoszeniem. Taka decyzja wygasa po upływie 2 miesięcy od dnia jej doręczenia, jeżeli w tym terminie WKZ nie wyda kolejnej decyzji: (1) nakazującej przywrócenie zabytku do poprzedniego stanu lub uporządkowania terenu w określonym terminie; albo (2) nakładającej obowiązek uzyskania pozwolenia na prowadzenie wstrzymanych działań (w razie jej nieuzyskania WKZ wyda decyzję nakazującą przywrócenie zabytku do poprzedniego stanu lub uporządkowanie terenu albo nakładającą obowiązek podjęcia określonych czynności w celu doprowadzenia zabytku do jak najlepszego stanu); albo (3) zakazującej prowadzenia wstrzymanych działań; albo (4) nakładającej obowiązek podjęcia określonych czynności w celu doprowadzenia zabytku do jak najlepszego stanu w określonym terminie.

Po drugie, art. 47 ust. 5–6 UOZ pozwala WKZ wstrzymać działania realizowane na podstawie zgłoszenia, od którego sprzeciwu nie wniesiono, jeżeli w trakcie ich wykonywania wystąpiły nowe fakty lub okoliczności mogące doprowadzić do uszkodzenia lub zniszczenia zabytku; decyzja taka wygasa, jeżeli w terminie kolejnych 2 miesięcy WKZ nie wyda decyzji nakazującej uzyskanie pozwolenia. Oznacza to, że milczące załatwienie sprawy poprzez zgłoszenie daje inwestorowi mniejszą pewność możliwości wykonania działań niż regularne pozwolenie konserwatorskie, co należy brać pod uwagę oceniając korzyści i ograniczenia wynikające z zastosowania takiego trybu.

Nowy art. 107da UOZ przewiduje administracyjną karę pieniężną od 500 do 50 000 zł za wykonanie robót budowlanych w otoczeniu zabytku bez wymaganego zgłoszenia, pomimo wniesienia sprzeciwu lub niezgodnie z dokonanym zgłoszeniem. Karę nakłada WKZ właściwy w sprawie zgłoszenia. Przepisy przejściowe przewidują zastosowanie powyższej sankcji do postępowań o naruszenia przepisów UOZ rozpoczęte przed dniem wejściem w życie Ustawy Nowelizującej tylko w zakresie, w jakim naruszenie trwa po tym dniu.

3. JEDNA DECYZJA W SPRAWIE USUNIĘCIA DRZEW I KRZEWÓW Z ZABYTKOWEJ ZAPROJEKTOWANEJ ZIELENI

Drugą zasadniczą zmianą wprowadzoną Ustawą Nowelizującą jest konsolidacja procedury usunięcia drzewa lub krzewu z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni. Dotychczas inwestor w celu usunięcia takiego drzewa lub krzewu musiał kolejno uzyskać dwie decyzje WKZ: pozwolenie konserwatorskie na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 1 lub 11 UOZ oraz zezwolenie na usunięcie drzewa lub krzewu na podstawie art. 83 ust. 1 w zw. z art. 83a ust. 1 UOP. Po wejściu w życie nowelizacji WKZ rozstrzyga w obu tych kwestiach w jednej decyzji – pozwoleniu konserwatorskim – wydanym na podstawie nowego przepisu art. 36 ust. 1 pkt 1b w zw. z art. 36 ust. 1aa UOZ.

Powyższa konsolidacja obejmuje dwie sytuacje: (i) wydanie pozwolenia z art. 36 ust. 1 pkt 1 UOZ – w przypadku usunięcie drzewa lub krzewu w ramach prac konserwatorskich i restauratorskich, oraz (ii) wydanie (nowego rodzaju) pozwolenia z art. 36 ust. 1 pkt 1b UOZ – wydawane w przypadku usuwania drzewa lub krzewu z innego powodu niż prowadzenie powyższych prac. W obu przypadkach nie wydaje się zezwolenia z art. 83 ust. 1 UOP ani też nie dokonuje się zgłoszenia z art. 83f ust. 4 UOP. Opłatę za usunięcie ustala się według stawek określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 85 ust. 4b UOP. Co praktycznie istotne dla operatorów sieci, pozwolenie z art. 36 ust. 1 pkt 1b UOZ może być wydane także na wniosek właściciela urządzeń przesyłowych (a nie właściciela gruntu), jeżeli drzewo lub krzew zagrażają funkcjonowaniu tych urządzeń (art. 36 ust. 5a UOZ).

Konsolidacja dotyczy wyłącznie zabytkowej tzw. zaprojektowanej zieleni. W odniesieniu do drzew i krzewów rosnących na nieruchomościach wpisanych do rejestru zabytków jednak niestanowiących form zaprojektowanej zieleni właściwy nadal pozostaje tylko reżim UOP – zezwolenie wydaje WKZ na podstawie art. 83a UOP, a sankcje administracyjne za usunięcie bez zezwolenia stosuje się zgodnie z art. 88 UOP.

Z perspektywy inwestora budowlanego newralgiczne znaczenie ma nowy art. 36 ust. 1ac UOZ. Jeżeli przyczyną usunięcia drzewa lub krzewu jest realizacja inwestycji wymagającej pozwolenia na budowę, pozwolenia na rozbiórkę albo zgłoszenia robót budowlanych, można wykonać pozwolenie na usunięcie drzewa lub krzewu tylko pod warunkiem uprzedniego uzyskania właściwych pozwoleń budowlanych lub dokonania skutecznego zgłoszenia robót budowlanych kolidujących z drzewami, przy czym przepisu nie stosuje się do inwestycji liniowych celu publicznego. Zatem uzyskanie pozwolenia konserwatorskiego na wycinkę nie uprawnia jeszcze do faktycznej wycinki, dopóki nie zostało wydane i stało się ostateczne pozwolenie budowlane, względnie złożone skuteczne zgłoszenie robót budowlanych.

Dodatkowo nowy art. 36 ust. 1ad UOZ wprowadza klauzulę pięcioletnią, znaną już z UOP. Jeżeli więc pozwolenie dotyczące usunięcia drzewa lub krzewu z nieruchomości osoby fizycznej na cele niezwiązane z działalnością gospodarczą (korzystające z wyłączenia obowiązku uzyskania zezwolenia i uiszczenia opłat) stało się ostateczne, a w terminie 5 lat osoba ta wystąpi o pozwolenie na budowę albo dokona zgłoszenia budowy związanego z działalnością gospodarczą na tej samej części nieruchomości, znajdą zastosowanie odpowiednio przepisy art. 83f ust. 17–20 UOP (nałożenie opłaty za wycinkę).

4. POWIĄZANE ZMIANY PRAWA BUDOWLANEGO

Konsekwencją wprowadzenia trybu zgłoszeniowego są zmiany w PrBud. Znowelizowany art. 39 ust. 1 PrBud wymaga przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę albo przed dokonaniem zgłoszenia robót budowlanych przy obiekcie wpisanym do rejestru zabytków lub na obszarze wpisanym do rejestru: uzyskania pozwolenia WKZ albo dokonania zgłoszenia do WKZ, wobec którego nie wniesiono sprzeciwu. Analogicznie przepis art. 29 ust. 7 PrBud dopuszcza obecnie przy składaniu wniosku o pozwolenie na budowę przedstawienie pozwolenia WKZ lub zaświadczenia o dokonaniu zgłoszenia bez sprzeciwu. Zmieniony art. 36a ust. 5b pkt 2 lit. b PrBud rozszerza ponadto kategorię odstąpień nieistotnych od projektu o przypadki, w których odstąpienie zostało uzgodnione z WKZ także w odniesieniu do treści zgłoszenia bez sprzeciwu. Do powyższych spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie Ustawy Nowelizującej stosuje się przepisy dotychczasowe.

5. WEJŚCIE W ŻYCIE I PRZEPISY PRZEJŚCIOWE

Ustawa Nowelizująca w zakresie opisywanych wyżej zmian weszła w życie 3 czerwca 2026 r. Kluczowe znaczenie ma art. 5 tej Ustawy, zgodnie z którym do działań, dla których przed jej wejściem w życie wydano pozwolenie konserwatorskie, oraz do postępowań wszczętych i niezakończonych przed tą datą, stosuje się przepisy UOZ w brzmieniu dotychczasowym (w tym dotychczasowe wymagania dla pozwoleń WKZ). Inwestorzy, którzy złożyli wniosek o pozwolenie konserwatorskie obejmujące jedną z kategorii przeniesionych obecnie do trybu zgłoszeniowego, kontynuują zatem postępowanie według starych zasad. Dotychczasowe pozwolenia i zezwolenia dotyczące drzew i krzewów zachowują moc, a określone w nich warunki podlegają wykonaniu na podstawie przepisów dotychczasowych. Dla nowych spraw stosuje się natomiast przepisy zmienione Ustawą Nowelizującą.

6. PODSUMOWANIE

Z perspektywy przedsiębiorców realizujących inwestycje budowlane skutki Ustawy Nowelizującej należy jej skutki ocenić pozytywnie. Na pewno zastąpienie dwóch postępowań i wydawanych w nich decyzji dotyczących wycinki drzew i krzewów na nieruchomościach zabytkowych (w przypadku zaprojektowanej zieleni) jest słusznym rozwiązaniem, które rzeczywiście przyśpiesza czas potrzebny na uzyskanie decyzji, przy czym należy pamiętać, że faktyczna wycinka będzie z reguły dopuszczalna dopiero po uzyskaniu pozwolenia na budowę lub dokonaniu zgłoszenia robót budowlanych, z którymi kolidują drzewa lub krzewy. Wprowadzenie instytucji zgłoszenia dla części typowych działań przy zabytkach, a w szczególności robót budowlanych w ich otoczeniu, zmianie sposobu korzystania z nich oraz umieszczania na nich nośników reklamowych, jest rzeczywiście celowe i może pomóc inwestorom. Zastrzeżenia budzi jednak bardzo długi okres na złożenie sprzeciwu przez organ konserwatorski, który na dodatek podlega restartowi po każdym wezwaniu organu do uzupełnienia zgłoszenia, co oznacza że w niektórych przypadkach wystąpienie o regularne pozwolenie konserwatorskie (co jest nadal dopuszczalne), może być czasowo nawet korzystniejsze, a zarazem nie obarczone ryzykiem wstrzymania działań w razie późniejszego ustalenia przez organ nowych faktów lub okoliczności mogących doprowadzić do uszkodzenia lub zniszczenia zabytku. Będzie to szczególnie aktualne w okresie pierwszego roku od wejścia nowelizacji w życie, gdzie praktyka administracyjna związana ze zgłoszeniami będzie się dopiero kształtować, a w braku odpowiednich przepisów wykonawczych (rozporządzenia) będzie się różnić w poszczególnych województwach np. jeżeli chodzi o wymaganą treść zgłoszeń i załączanych do nich dokumentów.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na dzień 23 czerwca 2026 r.